Twarze mieleckiego sztetla: Herman Seiden, dentysta z Mielca. Historia pewnego nagrobka.

 

zdjęcie: Witold Stachnik

 

Oto kamień odmawia kadisz,

Ciężarem swoim,

Mnogością swoją

I w bezbolesnej trawie

Kamieniuje miejsce 1

 

Jerzy Ficowski Zbiegowisko kamieni

 

 

Herman ma piękną macewę. Tak piękną, że aż trudno uwierzyć, że postawiono ją zapewne pod koniec 1947 roku (zmarł 8 grudnia 1946 roku w Mielcu, zatem zgodnie z żydowską religią nagrobek można było postawić rok później). Tuż po wojnie była bieda i deficyt różnych towarów, na pewno nie było to łatwe – postawić tak piękną macewę.

Herman ocalał z Holokaustu. Ocalał pomimo swojego starszego wieku. To dość wyjątkowa sytuacja. Starsi ludzie mieli jeszcze mniejsze szanse na przeżycie.

Przypuszczam, że na tarnowskim cmentarzu żydowskim pochowana jest niejedna osoba z mieleckim rodowodem, ale o jednej wiem na pewno. Herman Seiden był w mieleckim sztetlu znaną osobą, a i napis na macewie nie budzi żadnych wątpliwości skąd pochodził zmarły.

 

פ׳ נ׳

מ׳ נפתלי צבי בן

יצחק אייזיק זיידען

מעיר מעליץ

נפ׳ ט״ו אב תש״ו

תנצב״ה

HERMAN SEIDEN

DENTYSTA z MIELCA

UR. 1874 ZM. 1946

Tłumaczenie: Tu spoczywa pan Naftali Cwi,

syn Jicchaka Ajzyka, Zejden, z miasta

Mielec. Odszedł 15 aw 706. Niech będzie

dusza jego związana w węźle życia

(odczytanie i tłumaczenie inskrypcji: Sławomir Pastuszka)

 

Herman (Naftali Cwi) Seiden jednak nie urodził się w Mielcu, tutaj mieszkał, tutaj pracował, ale urodził się  we wsi Pagorzyna w powiecie gorlickim² 12 maja 1874 roku jako syn Eiska (skrót od imienia Izaak) i Chai z domu Dorman (w niektórych dokumentach imię matki Hermana to Lina³)

 

Był znaną postacią w mieleckim sztetlu i z  pewnością dość zamożną osobą (o zamożnej rodzinie Seidenów wspomina M. Keit w swoim wspomnieniu Wrażenie i sceny z Mielca)4

16 czerwca 1934 roku został wybrany do Rady Miejskiej.

Zastanawiałam się dlaczego ani jego ani jego żony nie ma w Spisie Żydów sporządzonym przez mielecki Judenrat w 1940 roku. Odpowiedź przyszła dość szybko. Intuicja podpowiedziała mi aby sprawdzić listę rolników wysiedlonych ze swoich gospodarstw  w 1941 roku⁵. Miałam wrażenie, że widziałam tam nazwisko Seiden.

Herman był z zawodu dentystą, ale posiadał też ziemię w podmieleckim Borku, a dokładnie było to 13 morg. Został wysiedlony ze swojego gospodarstwa i zamieszkał w Mielcu. Mieszkały z nim trzy osoby. Jak przypuszczam była to żona Berta i być może syn z żoną? Nie udało mi się ustalić ani imienia syna Seidenów, ani też tego czy posiadali więcej dzieci.

Przypuszczam, że mieli syna. O synu Seidenów wspomina Berta Lichtig w swojej powojennej relacji, opisując wydarzenia na lotnisku po deportacji mieleckich Żydów:

Przed jednymi drzwiami stała partia SS i liczyła ilość, a przy drugich drzwiach ustawiano dla zabawy. Policja polska utrzymywała porządek w środku hangaru, by ktoś się nie zawieruszył. Ktokolwiek nie szedł sprawnie, odstawiano go na bok, zbliżyć się do nich nie można było. Tak zginęła Lichtigowa, żona Mechla, sędzia Pohoryles z żoną i córką, syn Seidenów, syn Jochnowiczów, przeszło 20 osób^6.

 Być może syn Seidenow miał na imię Moses. Osoba o takim imieniu i nazwisku Seiden figuruje w spisie Żydów (urodzony w 1896 roku, żona Adela urodzona w 1901 roku)

Jak wynika z dokumentów znajdujących się w Żydowskim Instytucie Historycznym do roku 1940 Seidenowie mieszkali w Mielcu przy ulicy Rybnej. Potem, jak przypuszczam zamieszkali w Borku, by po wysiedleniu że swojego gospodarstwa znowu mieszkać w Mielcu. W ankiecie pozostawionej w ŻIH, Herman napisał, że przed 1939 rokiem mieszkał w Mielcu przy ulicy Sandomierskiej 41.

          W Mielcu był znany jako dentysta. Czy naprawdę był nim z wykształcenia? Tego nie udało mi się dowiedzieć.

 Przed wojną leczenie zębów bez wymaganych uprawnień było nagminne (w tym czasie pojawiało się również wielu oszustów podających się za dentystów). W 1934 roku ukazały się przepisy wykonawcze prezydenta RP o wykonywaniu praktyki dentystycznej.  

Do zajmowania się zębolecznictwem i wprawiania zębów sztucznych uprawnione są osoby, posiadające obywatelstwo polskie oraz dyplom lekarza dentysty wydany przez odpowiedni wyższy zakład naukowy - stanowiły przepisy.

Przepisy te regulowały również zakres prac techników dentystycznych, którym pozwolono wykonywać jedynie protezy zębowe wyłącznie na zamówienie i pod kierunkiem dentysty.

 Przypuszczam, że taki zawód mógł  wykonywać Herman. Dlaczego tak przypuszczam? W powojennej ankiecie w rubryce "zawód i wykształcenie" napisał: 2 klasy gimnazjum, dentysta. Nie ma nic na temat studiów.

Zdaniem Stanisława Wanatowicza  Seiden przez pewien czas prowadził praktykę w obecnej Przychodni im. Juliana Maja przy Sandomierskiej 25, a później w Kamienicy Dębickich, gdzie przyjmował pacjentów również w czasie wojny.

 Nie był jedyną osobą pochodzenia żydowskiego zajmująca się uzębieniem mielczan. Technikiem dentystycznym w Mielcu był  Norbert Rotter7 (taka nazwa zawodu widnieje w Spisie Żydów, ale również Rotter we wspomnieniach mieszkańców jest dentystą). Rottera po wojnie wspominała jedna z ocalałych posługująca się inicjałami E.D.:

Niemcy zabrali nas na stację kolejową (w Hrubieszowie, skąd przywieziono mieleckich Żydów z Dubienki – I.S.) gdzie czekały wagony towarowe. Kilku nieznanych mi ludzi podeszło do nas i zapytało o wykształconych ludzi, specjalistów. Pamiętam Ninka Rottera, dentystę, który trzymał swoją matkę w ramionach. Jego ojciec zmarł kilka tygodni wcześniej (wg Berty Lichtig zmarł śmiercią naturalną, co Lichtig określiła jako szczęście – I.S.). Naziści chcieli uwolnić dentystę, aby dla nich pracował. On nie chciał jej opuścić i wszedł z nią do wagonu do Sobiboru⁸.

Dentystą był również Leiser Kurz, syn Chany, urodzony w 1912 roku (źródło: JRI Polnad, AP Rzeszów).

 

Żona Hermana, Berta urodziła się 10 maja 1875 roku. Została rozstrzelana w niewyjaśnionych okolicznościach w Borku 30 listopada 1942 roku. Taką datę podał sam Seiden w ankiecie wypełnianej po wojnie.

W czasie wojny małżonków dotknęły spore represje ze strony mieleckiego zbrodniarza Jecka, absolwenta mieleckiego gimnazjum, niemieckiego kolonisty.

W Mielcu znajduje się dentysta Herman Seiden i Jack kazał go pewnego razu uwięzić, wzięto go z zakładu, a żona mieszkała za miastem 11/12 km, wyjechał do niej (myślę, że autorka relacji miała na myśli Jecka- I.S.) i zażądał 3 m złota. Pobił ją w okrutny sposób, targał za włosy, posiniaczył. Wtedy Berta Seiden pojechała do Dębicy i do Rzeszowa na skargę, bardzo jej współczuli, usunęli go wprawdzie z Mielca, p. Seidena wypuścili, ale dali go (Jeka – I.S.) na wyższe stanowisko do Tarnowa, gdzie faktycznie kąpał się w żydowskiej krwi do samego końca – wspominała Berta Lichtig⁹.

Hermana Seidena wspomina też Rochelle Seidel autorka książki Mielec, The shtetl that became a nazi concentration camp. We fragmencie książki Saidel wspomina o początku wojny, kiedy  Żydzi byli zmuszani przez Niemców do przymusowej pracy.

Herman Seiden, dentysta z Mielca, podał jeszcze dodatkowe szczegóły dotyczące święta  Jom Kipur (w 1939 roku – I.S) : Ale to był Jom Kipur, więc na prośbę przywódców społeczności żydowskiej, burmistrz (dr Frank) interweniował, aby Żydzi zostali zwolnieni z pracy w tym dniu. Siedzący w biurze major nazistowski obiecał to, a Żydzi zorganizowali modlitwy w prywatnych domach. Niemcy przerwali modlitwy i zabrali Żydów w białych koszulach, szabatowych ubraniach i szalach modlitewnych. Zabrali ich wszystkich i dali im narzędzia do czyszczenia ulicy. To rozbawiło tłum, ponieważ widowisko było niezwykłe¹⁰.

 

Po deportacji Żydów z Mielca w dniu 9 marca 1942 roku, małżonkowie znaleźli się w transporcie do Sosnowicy. Można tylko przypuszczać jak byli zrozpaczeni po śmierci syna, w dodatku wyrzuceni ze swojego domu (po raz drugi, bo przecież kilka miesięcy wcześniej wyrzucono ich z gospodarstwa w Borku).

Według Berty Lichtig z Sosnowicy uciekli i wrócili w okolice Mielca.

 Lichtig wspominała, że w Sosnowicy zażądano kontyngentu Żydów od miejscowego Judenratu. Wobec tego wezwano Żydów z Włodawy do Sosnowicy, aby ratować tamtejszych Żydów. Wśród Żydów mieleckich powstał popłoch, sporo ludzi próbowało uciec, aby być bliżej domu.

Seiden w powojennej ankiecie podał dokładną datę od kiedy przebywał w Staszowie (26 maja 1942 roku), zatem ucieczka musiała mieć miejsce w maju. Potem przebywał w Połańcu. Połaniec był miasteczkiem, gdzie schroniło się wielu mieleckich Żydów.  Od 18 października 1942 roku (wówczas likwidowano getto w Połańcu – I.S.) wg zeznań Seidena przebywał co tydzień w innej wsi, po aryjskiej stronie.

 

Andrzej Krempa w swoim opracowaniu Sztetl Mielec Z historii Mieleckich Żydów dość szczegółowo opisuje okoliczności ukrywania się Hermana.

Schronienia udzieliło mu małżeństwo Bronisławy i Andrzeja Krępów z Borków Nizińskich. Rodzina mieszkała w drewnianym domu na tzw. Górce. Seiden ukrywał się w ziemiance wydrążonej pod żłobem w stajni. W nocy ukrywający się, spał w jednej z izb wraz z sześciorgiem dzieci Krępów albo na strychu.  Mimo tego, że usytuowanie gospodarstwa było dobre, zdarzały się dramatyczne momenty, jak ten kiedy do gospodarstwa przyjechał patrol niemiecki. Seidena nie było wówczas w kryjówce. Został jednak ostrzeżony i za namową Bronisławy zawisł na drzwiach komórki gospodarczej. Po otwarciu drzwi, znalazł się pomiędzy drzwiami a ścianą. Nie został zauważony przez Niemców. Herman wykazał się sprawnością fizyczną i kondycją (prawdopodobnie służył przed wojną w wojskowych formacjach na morzu). Krępowie bezinteresownie przechowywali go przez prawie dwa lata.

Dzięki hartowi ducha i pomocy Krępów ocalał i po wojnie powrócił do Mielca. Sam.

Jak napisał w ankiecie po wojnie, z jego rodziny w Polsce nie ocalał nikt. W Ameryce przebywali jego bracia: Moses i Józef.

Herman został przewodniczącym Powiatowego Komitetu Żydowskiego w Mielcu, którego sekretarzem była Berta Lichtig, a po jej wyjeździe z Polski, Chana (Anna) Lichtig, kuzynka jej męża Lesora (jej podpis widnieje na piśmie Komitetu sporządzonym w maju 1948 roku).

 

Po wojnie, w 1946 roku Herman ożenił się po raz drugi. Jego żoną została  Tonia Szulkind (w powojennym spisach podawała, że urodziła się w 1901 roku, ale faktycznie urodziła się 12 kwietnia 1897 roku).  W momencie kiedy wybuchła wojna Tonia, jej mąż Abraham Hirsch Szulkind i synowie: Józef i Natan mieszkali w Krakowie. Tonia uciekła przed niemieckimi represjami do Mielca. Prawdpodobnie dlatego, że z Mielca pochodził jej szwagier, mąż siostry Dory - Jakob Moses Keller. Posiadała aryjskie papiery na nazwisko: Antonina Zawadzka. Do Mielca rodzina przyjechała w 1941 roku. Mąż Toni i syn Józef stali się więźniami obozu w Pustkowie, a Tonia i młodszy syn zostali deportowani do Dubienki, skąd uciekli i przedostali się do Krakowa. Następnie matka i syn znaleźli się w getcie w Bochni, skąd  w 1943 roku wydostał ich Michał Golba, Polak  spod Połańca.

Tonia i jej syn przetrwali wojnę dzięki Golbie i jego żonie Marii.  Po wejściu Armii Czerwonej do Mielca, Tonia przyjechała właśnie tutaj i została żoną Seidena.

Nie miała jednak szczęścia, bo kilka miesięcy po ślubie, jej nowo poślubiony małżonek zmarł. Ostatecznie wyjechała wraz z synem do Izraela.

Losy Toni i jej syna szczegółowo opisał w swojej książce Andrzej Krempa.

Po wojnie, jak większość Żydów Seiden znajdował się w ciężkiej sytuacji finansowej. Świadczy o tym pismo zachowane w jednym z archiwów.

Fot. jdc.archives

          Herman Seiden, człowiek mocno doświadczony przez los podczas wojny, po jej zakończeniu nie cieszył się długo życiem. Spoczął na cmentarzu żydowskim w Tarnowie. Miasto to po II wojnie światowej stanowiło drugie, po Krakowie największe pod względem liczebności skupisko Żydów w Małopolsce. Funkcjonował tutaj cmentarz, który jest czynny dla celów grzebalnych do dzisiaj.

Wśród 55 osób pochowanych na cmentarzu po wojnie, jest oprócz Hermana Seidena kilka osób spoza Tarnowa (Mendel i Perla Weitz z Jasła, Izrael Goldberg z Dębicy). Sławomir Pastuszka, autor opracowania Pochówki zmarłych po II wojnie światowej na cmentarzu żydowskim w Tarnowie (z tego opracowania pochodzi tłumaczenie inskrypcji na macewie Hermana), twierdzi, że powodem pochówków w Tarnowie był fakt niefunkcjonowania po wojnie w Jaśle, Mielcu czy Dębicy cmentarzy żydowskich. W kontekście Mielca jest to zastanawiające, ponieważ jak wiemy w 1948 roku z całą pewnością pochowano na cmentarzu przy ulicy Traugutta rodzinę Hornów. Być może jednak zgoda taka została wydana z uwagi na fakt, że nie był to typowy pogrzeb, a ekshumacja i przeniesienie szczątków z innego miejsca.

Przypuszczam, że wdowie po Seidenie zależało również na tym, aby jej mąż miał rytualny żydowski pochówek. To raczej nie mogło się udać w Mielcu, gdzie społeczność żydowska była niewielka i zapewne nie funkcjonowało towarzystwo pogrzebowe. Większość tarnowskich pogrzebów odbywała się zazwyczaj następnego dnia, rzadziej dwa lub trzy dni po zgonie. Do pochówku, zmarłych przygotowywano zgodnie z  żydowskim rytuałem pogrzebowym w domu przedpogrzebowym.

Herman był 9 osobą pochowaną w Tarnowie po wojnie. Spoczywa w kwaterze o numerze 12.

Sławomir Pastuszka przypuszcza, że nagrobki postawione tuż po wojnie wykuwał najprawdopodobniej przedwojenny żydowski kamieniarz, o czym świadczy wysoka jakość i krój liter.

Macewę Seidena zdobi korona. Symbol ten może mieć wiele znaczeń:  symbolizuje Torę, może więc znajdować się na grobie pobożnego mędrca lub rabina, może  też być Koroną Dobrego Imienia, wówczas świadczy o szlachetności zmarłego; ale może być też aluzją do ojca rodziny, głowy (korony) domu.

          Zastanawiałam się kto postawił macewę na grobie mieleckiego dentysty; czy była to jego żona, czy może mieleccy Żydzi, których garstka przebywała jeszcze w Mielcu, w hołdzie dla swojego powojennego przewodnika.

 

          Jeśli będziecie na tarnowskim cmentarzu, połóżcie kamyk na grobie Hermana Seidena, dentysty z Mielca. Prawdopodobnie to jedyny nagrobek na tym cmentarzu z nazwą Mielec napisaną w alfabecie łacińskim, a więc dla osob nieznających hebrajskiego, łatwo zauważalną.

 

Tekst: Izabela Sekulska

 

Za pomoc bardzo dziękuję Monice Taras z Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz Witoldowi Stachnikowi za odszukanie nagrobka i wykonanie fotografii.

 

 

 Suplement 20 stycznia 2025 roku.

Dzięki postowi Stanisława Wantowicza w  zamieszczonemu w grupie Mayn Shtetele Mielec do którego załączone było rzekome zdjęcie Toni Szulkind - Seiden (pozostaje wątpliwość czy zdjęcie przedstawia Tonie), zgłębiłam jej losy i dodaję do tekstu niniejszy suplement.

Okazało się, że Tonia tak naprawdę miała na imię Temerla (po hebrajsku oznacza to „daktyl”), jest to skrót od imienia Tamara. Tonia – to po hebrajsku figa.

Nie urodziła się też w 1901 roku jak podawała po wojnie. Jej syn Natan również nie urodził się w 1930. Musiała mieć swoje powody, że zaniżała wiek. Zdarzało się tak często po wojnie. Wymuszały to okoliczności, na przykład staranie się o dokumenty wyjazdowe z Polski.

Czasem osoby posługiwały się datą urodzenia z aryjskich dokumentów.

 Temerla Aleksandrowicz urodziła się w Krakowie 12 kwietnia 1897 roku, jako córka kupca Nachmana Aleksandrowicza i Lieby Rifki Herzog. 10 grudnia 1922 roku wzięła ślub z Abrahamem Hirschem Szulkindem urodzonym 18 czerwca 1896 roku w Półwsiu Zwierzynieckim, pomocnikiem handlowym, synem Szymona i Chany Curtli z Silbersteinów.

Jak to się stało, że małżeństwo w czasie wojny znalazło się w Mielcu? Co mieli wspólnego z Mielcem?

Otóż Dora, siostra Temerli, wyszła za mąż za Jakoba Mosesa Kellera urodzonego w Mielcu.

Dora również przeżyła wojnę.

 Temerla zostawiła po sobie wspomnienie. Można je przeczytać na stronie Instytutu Yad Vashem.

Swoją relację złożyła w Tel Awiwie w październiku 1963 roku.

Jak wspominała zrobiła to po to, żeby pomóc Michałowi Golbie, mężczyźnie, który ją uratował, a który był i jest bardzo biedny (sama Tonia podkreślała, że nie znajduje się w dobrej sytuacji materialnej, że wysyła Golbie kilka razy do roku paczki, ale to wszystko na co ją stać, podaje jego adres, bo ma nadzieję, że ktoś mu pomoże).

Matka i brat Wolf Toni zginęli w czasie okupacji  w lesie pod Bochnią. Siostra,  Fela Weit mieszkała w Wiedniu, tam została zadenuncjowa i zastrzelona.

 

Tonia przed wojną ukończyła gimnazjum handlowe. Jej mąż prowadził sklep z przyborami krawieckimi. Wojna zastała ją w Krakowie. Jej starszy syn został pojmany przez Niemców, ale im uciekł i ukrywał się. Po tym jak w Krakowie utworzono getto, zdecydowali się wyjechać do Mielca.

 

Wyjeżdżając z Krakowa Tonia dla siebie i młodszego syna załatwiła aryjskie dokumenty. Maż i starszy syn nie chcieli ich, mieli typowo semicki wygląd i uznali, że nie ma to sensu.

Jak wiadomo, do załatwienia dokumentów potrzebne były spore środki finansowe.

 

Tak wspominała Mielec:

 

„Wiosną roku 1941 wyjechaliśmy do Mielca. W Mielcu istniała dzielnica żydowska, w której skupieni byli wszyscy Żydzi, zamieszkali poprzednio w mieście. Dzielnica nie była zamknięta, nie było murów ani drutów. Ludność żydowska wchodziła i wychodziła z dzielnicy, bez żadnych ograniczeń”.

 

9 marca jak inni Żydzi z Mielca została deportowana i wywieziona wraz z młodszych synem do Dubienki. Mąż i syn Józef trafili do obozu w Pustkowie.

Wykorzystując swoje aryjskie dokumenty Tonia uciekła z Dubienki. Udała się do Krakowa, gdzie przebywała jakiś czas z dużą pomocą znajomych polskich rodzin, dawnych klientów  męża (wyjeżdżając z Krakowa w 1941 roku zostawiła im biżuterię i dokumenty, wszystko zostało jej zwrócone). W Krakowie zachorowała na tyfus.

Następnie wyjechała do Bochni, gdzie w getcie przebywała jej matka i brat.

Przebywając w getcie w Bochni przygotowała ucieczkę dla swojego męża i syna. Wykorzystała do tego Żydówkę z Tarnowa, kochankę Niemca. Załatwiła Abrahamowi i Józefowi aryjskie papiery, spotkała się z nimi (przebywali w obozie w Pustkowie). Abraham odmówił, powiedział, że nie, bo jeśli ucieknie zginie 10 więźniów. Powiedział jednak, że pozostawia synowi wolną rękę. Józef odmówił. Obydwaj zostali zamordowani.

 W getcie w Bochni spotkała znajomą kobietę z Mielca o nazwisku Kurz, która była pielęgniarką.

Ta opowiedziała jej o Michale Golbie, spod Połańca, u którego ukrywała się siostra pani Kurz, Hanka. Tonia skontaktowała się z Golbą, ten przyjechał po nią do getta, z którego uciekła i zabrał do swojego domu. Był biedny, ale bezinteresownie ukrywał Hankę Kurz, która nie miała pieniędzy. Tonia miała jeszcze pieniądze i przez rok kiedy ukrywała się u Golby (lato 1943- lato 1944) dzięki jej pieniądzom Golba mógł wyżywić nie tylko ukrywane Żydowski, ale  również swoją rodzinę.

Przygotował dla nich kryjówkę w stodole. Po żywność jeździł do Połańca, nie kupował jej u siebie na wsi, aby nie wzbudzać podejrzeń.

 

Tonia doczekała u Golby do przybycia wojsk Armii Czerwonej, po czym w 1944 roku udała się do Mielca.

 Poniżej protokół przesłuchania Dory Keller (siostry Toni):

Źródło: Bundesarchiv RG-14.101M.0206.00000629 do 0630 za Scott Genzer:

„Protokół przesłuchania świadka”

Dwora Keller, owdowiała Żydówka, nauczycielka, urodzona w 1907* roku w Krakowie.

Policja w Beit Dagon, 25 kwietnia 1965 r.

Na podstawie pisma z prokuratury we Fryburgu - 1 Ks 1/64 - z dnia 26 marca 1965 r., pani Keller została dziś przesłuchana w sprawie zbrodniczej eksterminacji Żydów dokonanej przez Niemców w Mielcu. Pani Dwora Keller podaje następujące informacje:

Pochodzę z Krakowa. Mieszkałam tam w momencie wybuchu wojny polsko-niemieckiej w 1939 roku. Do Mielca przyjechałam na przełomie roku 1940/41. Mieszkałam z moim szwagrem. Pozostałam w Mielcu do marca 1942 roku, czyli do momentu ostatecznej deportacji Żydów z Mielca. Osobiście nie doświadczyłam faktycznego przesiedlenia, ponieważ wcześniej słyszałam, że Niemcy planują coś złego, więc uciekłam z rodziną do Połańca. Podczas mojego pobytu w Mielcu panował tam względny spokój i nie przypominam sobie, aby w tym czasie doszło do jakichkolwiek morderstw. Nie pamiętam, jakie niemieckie jednostki stacjonowały w Mielcu. Pamiętam nazwisko Niemca o nazwisku Zimmermann, etnicznego Niemca, który służył w jednej z niemieckich jednostek stacjonujących w Mielcu podczas niemieckiej okupacji. Nigdy go nie widziałem i nie wiem nic konkretnego o jego działalności. Wiem tylko, że przed wojną mieszkał w jednej z niemieckich kolonii w pobliżu Mielca. Był dobrze znany Żydom z Mielca. Jeśli chodzi o likwidację Żydów z Mielca, mogę podać tylko to, co wiem z opowieści. To znaczy, że wkrótce po moim wyjeździe w Mielcu doszło do masowej masakry, podczas której pewną liczbę osób rozstrzelano na miejscu, resztę (młodszych) wywieziono do obozów pracy, a pozostałych do obozu zagłady. Nie znam sprawców tej akcji. Nie znam też szczegółów tej akcji. Ta akcja zakończyła historię Żydów mieleckich. Była to prawdopodobnie pierwsza tego typu akcja na terenie województwa krakowskiego.

Zakończono o godz. 13:00 i podpisano prawidłowo.

* w powojennych Spisach Żydów sporządzanych w Mielcu Dora podawała nieprawidłową datę urodzenia.

 

 

Temerla i jej młodszy syn Natan przeżyli dzięki bohaterskiej postawie Michała Golby i jego żony Marii. Małżeństwo uratowało też Hankę (Chanę) Kurz z Mielca. 

Polecam zapoznać się ze  wspomnieniami Toni (Temarli) Szulkind – Seiden.

  

https://collections.yadvashem.org/en/documents/3555889

 

Temerla miała rodzeństwo: Mojżesza, Esterę Feigę, Wolfa i Dorę. Temerla nie wspomina  w po wojennej relacji o Mojżeszu, może zatem zmarł jako małe dziecko, ale jego dane znalazłam na JRI Poland.

 

Abrahamowi i Temerli urodziło się dwóch synów: Józef (ur. 16 stycznia 1924 roku) i Natan (25 ur. 25 czerwca 1930 roku)

 

Jakoba, szwagra Temerli dopisałam  do listy ofiar, którą tworzę.

 

Keller Jakob Moses urodzony  28 października 1904 roku w Mielcu, syn Chaima, inżynier, mąż Dory z domu Aleksandrowicz (przeżyła wojnę), przed wojną mieszkał w Krakowie, w czasie wojny prawdopodobnie przebywał w Mielcu, więzień obozu w Mauthausen, gdzie wykonywał zawód szczotkarza, śmierć: 11 grudnia 1944 roku, w Mauthausen, YV, IPN straty, drzewo genealogiczne Scotta Genzera, informacje własne.

 

Dziękuję  Aronowi Halbestramowi za pomoc w weryfikacji danych i… to, że mogłam zobaczyć twarz Abrahama. Niezwykle dzielnego człowieka.

zdjęcia: AN Kraków

Jakob Moses Keller, YV

 

 

Akt ślubu Dory i Mosesa Jakoba

 

 

Przypisy:

¹ fragment wiersza pochodzi z książki Moniki Krajewskiej Czas kamieni

² AŻIH Wydział Ewidencji i statystyki 1945-1950, Centralna kartoteka Żydów w Polsce 1945-1951. CKŻ w Polsce, wydział ewidencji i statystyki 1945-1950, 303/425/Z3831/229852

³ takie imię matki widnieje na stronie IPN straty, ale takie podał też sam Herman w jednym z dokumentów znajdujących się w ŻIH (sygn.jak wyżej)

⁴ Wspominam Mielec. Zagłada społeczności żydowskiej. Melitzer Yizkor Book, NJ 1979

⁵ AŻIH Żydowska Samopomoc Społeczna 1940-1942, baza osób występujących w dokumentach, 211/348/18606 – lista rolników wysiedlonych ze swoich gospodarstw, rok 1941

⁶ relacja Berty Lichtig AŻIH 301/1029

⁷ Rotter Norbert urodzony 24 stycznia 1914 roku w Stanisławowie, syn Judy i Amalii, technik dentystyczny, przed wojną mieszkał w Mielcu, wywieziony do Dubienki, zginął w Sobiborze wg relacji jednej z ocalałych (źródło wiadomości o śmierci: książka Rochelle Saidel).

⁸ Rochelle Saidel Mielec sthetl that became a nazi concentration camp

⁹ relacja Berty Lichtig AŻIH 301/1029

 

¹⁰ Rochelle Saidel Mielec sthetl that became a nazi concentration camp

 

 

Bibliografia:

Krajewska M. Czas kamieni, Interpress, Warszawa 1982

Krempa A. Sztetl Mielec. Z Historii Mieleckich Żydów, Mielec 2022 Biblioteka Muzeum Regionalnego w Mielcu

Saidel R. Mielec, the sthetl that became a nazi concentration camp, Jerusalem 2012

Pastuszka S. Pochówki zmarłych po II wojnie światowej na cmentarzu żydowskim w Tarnowie, UJ w Krakowie, luty 2021, Humanities and Cultur Studies, Vo.2/2021, No 1

 Wspominam Mielec. Zagłada społeczności żydowskiej Mielitzer Yizkor Book, NY 1979

Internet:

https://www.infodent24.pl/lifedentpost/falszywi-dentysci-plaga-przedwojennej-polski,113505.html

Dokumenty archiwalne:

AŻIH Wydział Ewidencji i statystyki 1945-1950, Centralna kartoteka Żydów w Polsce 1945-1951. CKŻ w Polsce, wydział ewidencji i statystyki 1945-1950, 303/425/Z3831/229852

AŻIH Żydowska Samopomoc Społeczna 1940-1942, baza osób występujących w dokumentach, 211/348/18606 – lista rolników wysiedlonych ze swoich gospodarstw, rok 1941

AŻIH 301/1029 relacja Berty Lichtig

AP Rzeszów Spis Żydów w Mielcu sporządzony przez Radę Żydowską (Judenrat) 15 sierpnia 1940 (i 2 raporty o stanie zatrudnienia) zespół 752 sygn. 117