Z jego podania o wydanie dowodu osobistego wynika, że nie urodził się w Mielcu, a w Krakowie. Wojna sprawiła, że musiał opuścić Mielec. Bynajmniej nie dlatego, że chciał…
Kiedy dobiegła końca, wiele wskazuje na to, że nie powrócił nie tylko do Mielca, ale też do Polski. Nie zarejestrował sie po wojnie w żadnym żydowskim Komitecie w Polsce.
W 1946 roku wyjechał do Palestyny. Jak sądzę, przez długie lata swojego
życia, mieszkał w Izraelu.
A jednak to miasto nad
Wisłoką musiało mieć szczególne miejsce w jego sercu, skoro na jego nagrobku
widnieje napis: Markus Salomon Grünberg z Mielca.
Nagrobek znajduje się na cmentarzu
żydowskim w Warszawie, przy ulicy Okopowej.
Markus Salomon Grünberg z Mielca 04 V 1917 – 12 II 2016
Żołnierz wojny obronnej
1939 r.
Więzień getta i obozów
koncentracyjnych w latach 1940-1945
Uczestnik walk o
utworzenie erec ISRAEL
Grób symboliczny pamięci
rodziny Grünberg
Matka Gitla z d. Haller,
ojciec Sruel, siostra Hinda, siostra Sabina z dziećmi, zamordowani przez
nazistsów 1940-1944
Kilka lat temu zdjęcia z pogrzebu Markusa od Krzysztofa Bielawskiego otrzymał Stanisław Wanatowicz.
Podczas
wizyty w Warszawie odwiedził Markusa na Okopowej.
Jest tegoroczna rocznica powstania w getcie w Warszawie. Stanisław
zamieszcza po raz kolejny zdjęcie nagrobka Markusa na facebookowej Grupie Mayn
Shtetele Mielec. Zatrzymuję się przy tym wpisie na dłużej. Nic nie wiem o
Markusie (tak wydaje mi się w tamtym momencie, ale potem okazuje się, że już
pisałam o nim w Grupie jako o odnalezionym, nieznanym dotąd ocalałym z Mielca). Czy możliwie jest, że był
getcie w Warszawie? W jaki sposób Mielczanin znalazłby się w getcie w Warszawie?
Ustalenie najważniejszych faktów z życia Markusa następuje
dosyć szybko. W różnych miejscach Markus figuruje z różnymi datami urodzenia (Arolsen
Archives 1916 i 1915, Yad Vashem 1915, Spis Żydów w Mielcu z 1940 roku – 1918).
Zawsze jednak data miesięczna i dzienna to 4 maja. Rozstrzygające jest podanie
o wydanie dowodu osobistego, bo okazuje się, że się zachowało – tutaj mamy datę urodzenia: 4 maja 1917 rok i miejsce urodzenia: Kraków. Dlaczego Kraków? Nie wiem. Czy jego rodzice akurat tam byli, czy
rodzina matki pochodziła z Krakowa? Nie wiem. Nie udało mi się tego ustalić.
Jedno jest pewne, jest synem Israela i Gitli z domu Haller, bratem Jakoba,
Hindy i Sabiny.
Był jedynym ocalałym z rodziny.
W 1940 roku przy nazwisku
jego matki figuruje zapis: wdowa. Czy ojciec zmarł śmiercią naturalną, czy jak
wskazywałby napis z nagrobka Markusa został zamordowany przez nazistów? Nie
wiem.
Rodzina figuruje w Spisie Żydów pod panieńskim
nazwiskiem matki Haller. W Spisie jest Gitla (ur. 1885), Markus (ur. 1918) i Hinda (ur. 1921).
Przypuszczam, że jeśli Gitla dożyła 9 marca 1942 roku, zginęła właśnie wtedy. Dlaczego tak myślę? Bo nie ma
jej na liście wywozowej do Dubienki na której jest jej córka Hinda (data urodzenia widniejąca na tej liście to 1922 rok).
W Spisie Żydów z 1940 roku nie ma jego
brata Jakoba. Być może nie było go wówczas w Mielcu.
Z danych, które znalazłam
na stronie Arolsen Archives wynika, że Markus był więźniem: obozów KL Plaszow, Flossenburg, Litomierzyce i
że przebywał w getcie ale nie w Warszawie a … w Teresinie i tam w maju 1945
roku doczekał wyzwolenia.
Na liście więźniów obozu
płaszowskiego jest Markus Grünberg fryzjer, nie mam jednak pewności czy chodzi o
naszego Markusa, bo w dacie kiedy powstała lista, był już we Flossenburgu.
Wśród podań o wydanie
dowodu osobistego, oprócz podania Markusa
znajduję Gitlę Grunberg i Jakoba, brata Markusa. Jeśli chodzi o Gitlę, mamy
rozbieżność w dacie urodzenia. W Spisie Żydów rok 1885, ale myślę,
że jest to podanie o wydanie dowodu matki Markusa. W Spisie Żydów zdarzały się omyłkowe daty, zresztą i data urodzenia Markusa zawiera błąd.
Rodzina mieszkała na
ulicy Legionów.
Co sprawiło, że Markus został pochowany w Warszawie? To dla
mnie wielka zagadka.
Wiele wskazuje na to, że mieszkał tutaj pod koniec życia. Być może taki był jego wybór – zamieszkać w Polsce u kresu swoich dni.
Z danych zgromadzonych w kancelarii cmentarza
dowiaduję się, że był wdowcem, dowiaduje się również kto zlecił jego pochówek. To kobieta, która
wówczas mieszkała w Warszawie. Ktoś wciąż opiekuje się jego grobem...
Próbuję się dowiedzieć czegoś jeszcze...
Na zdjęciu z pogrzebu są różne osoby na czele z naczelnym rabinem Polski M.Schudrichem. Proszę o pomoc warszawską znajomą. Ona na zdjęciu odnajduje znajomą osobę. Ta twierdzi, że Markus mieszkał w Izraelu, a w Warszawie zamieszkał z kobietą. Czy była jego żoną? Nie wiadomo. Być może to miłość skłoniła go do powrotu do Polski.
W Izraelu jak
sam opowiadał, był asystentem jakiegoś rebego.
Wiemy też, że na pogrzebie
Markusa przemawiał Henryk Prajs1, również bojownik o wolność Polski.
Wkrótce spoczął w mogile obok.
Być może byli stowarzyszeni w jakiejś kombatanackiej organizacji?
Jest jeszcze
izraelski ślad: Markus widnieje w
rejestrze meldunkowym w Izraelu. Przybył do Palestyny w 1946 roku. Mieszkał w
Tel Awiwie przy ulicy Chowewej Syjon 40. Był wówczas kawalerem.
Zachowały się również dokumenty ze
sprawy o naturalizację w Mandacie Palestyny.
zdjęcia: Myheritage
Wciąż
nie wiem jak to się stało, że Markus zapragnął wrócić do Polscu …Ale wiem jedno - odwiedzę kiedyś jego grób na warszawskim cmenatrzu. Tak krótko mieszkał w Mielcu, biorąc pod uwagę jego długie prawie 100 letnie życie, a jednak tak bardzo ważne było dla niego podkreślenie, że pochodził z miasta nad Wisłoką...
Dziękuję Stanisławowi Wanatowiczowi,
Karolinie Ożóg, Dorocie Liliental, Monice Taras i Lili Haber.
Jeśli są osoby, które mogłyby dopowiedzieć mi tę historię, proszę o kontakt: iskabelamalecka@gmail.com
Tekst: Izabela Sekulska
Przypisy:
1 Henryk Prajs ur. 30 grudnia 1916 w Górze Kalwarii] jako Abram
Chaim Prajs, zm. 25 kwietnia 2018– polski działacz społeczny i kombatancki pochodzenia żydowskiego, weteran kampanii wrześniowej (Wikipedia)
https://pl.wikipedia.org/wiki/Henryk_Prajs
Korzystałam z: Spisu Żydów 1940 –
AP Rzeszów, Arolsen Archives, Yad Vashem, myHeritage oraz pomocy moich wspaniałych znajomych.
