Punktem wyjścia była …
maszyna do szycia. Bez niej żadne ustalenia nie byłby możliwe.
Ocalała z Holokaustu Cila
Drucker z domu Bernstein/Kurz, która 8 kwietnia 2026 roku ukończy 98 lat1 zapytała czy mam jakieś wiadomości o rodzinie Semmel
z Mielca. Pamiętała, że przed wojną, w Mielcu bawiła się z dziewczynką
o tym nazwisku, a jej rodzice sprzedawali maszyny do szycia.
Nie, nie miałam żadnych wiadomości. Nie wiedziałam nic.
Ale już wiem.
Dziękuję Cili za ten niezwykły zapis pamięci, który pozwolił mi poznać kolejną mielecką rodzinę
żydowską.
W Spisie Żydów z 1940
roku sporządzonym przez Radę Żydowską jest tylko jedna osoba o nazwisku
Semmel. To bardzo rzadkie nazwisko. Prawie nie występowało w Mielcu. Częściej występowało w Tarnowie i okolicach.
Lipka Semmel urodziła
się w 1885 roku, była zamężną kupcową z ulicy Sienkiewicza. „Ulica Sienkiewicza” mówiła dużo, bo Cila
mieszkała w domu przy dzisiejszej Mickiewicza, w narożnej kamienicy, której część znajdowała się właśnie przy Sienkiewicza. Zatem prawdopodobne było, to, że to właśnie Lipka była jej
sąsiadką.
Następnie sięgnęłam do wykazu osób płacących podatek obrotowy w 1941 roku. Znalazłam Lipkę z zapisem: sklep maszyn i rowerów.
A jednak!
Tylko czy to Lipka była
matką dziewczynki – rówieśniczki Cili? A może była jej babcią?
Kolejnym krokiem było
zajrzenie na stronę JRI Poland. Tu odnalazłam Leiba/Leona Semmela syna
Efraima Semmela kupca z Mielca i Lieby. Urodził się 17 września 1908 roku w Szczucinie. Stąd
pochodziła jego mama. Czy Lipka to Lieba? Czy jestem na dobrym tropie?
Sięgnęłam do książki Imiona
Żydowskie - imię zdrobniałe od Liby, Luby - to Libcia, Libel, Libka.
Zatem tak, byłam na
dobrym tropie. Zapewne to Efraim i
Lipka byli sąsiadami rodziców Cili: Erny i Dawida Bernsteinów (Dawid był przed wojną przewodniczącym Akiby w Mielcu).
W międzyczasie Stanisław
Wanatowicz opowiedział mi, że Efraim nie tylko sprzedawał maszyny do szycia
(marki Singer), ale też produkował swoją markę na zapleczu kamienicy Eliasza
Reicha2, i że jedna z tych maszyn zachowała się. Jest eksponatem w
mieleckim Muzeum Historii Regionalnej „Pałacyk Oborskich”.
Co za niezwykła wiadomość!
– pomyślałam.
zdjęcie: MHF Jadernówka, pogrzeb W. Oborskiego, kondukt przechodzi obok sklepu Semmela
Widoczny szyld sklepu Semmela, zdjęcie: MHF Jadernówka
Efriam, Efroim a we
właściwym zapisie metrykalnym Efrojem urodził się 23 marca 1884
roku w Szczucinie jako syna Mosesa Einchorna, wyrobnika w Szczucinie i
Friedy, córki Samuela i Chai Semmel, kupców z Dębicy. Zatem Efraim nosił
nazwisko po matce.
Mamy więc parę pochodzącą
ze Szczucina: Efraima Semmela i Liebę, córkę Leiby i Fani Izraelowicz, kupców ze Szczucina (mama Lieby pochodziła z Tarnowa i z domu nazywała się Goldsamt).
W akcie urodzenia Efraima
nazwisko Semmel pisane jest przez jedno „m”, wydaje się jednak, że prawidłowa
pisownia to jednak Semmel (w j. niemieckim "semmel" to pewien rodzaj bułki). W odnosieniu do Efraima nazwisko pojawia się w różnych zapisach.
Na JRI Poland znajduję
jeszcze Herscha/Hermana Semmela urodzonego w 1912 roku, syna Efraima i Lieby. To spis poborowych.
Cila zapamiętała, że
rodzina Semmelów z okazji święta Sukkot budowała szałas (sukę). Chodziła do nich i zajadała różne smakołyki w szałasie (głównie słodycze). Pamięta też, że jej
koleżanka była bardzo rozpieszczonym dzieckiem.
Efraim oprócz tego, że
był kupcem, był również radnym gminnym. Wybrano go nawet do zwierzchności
gminnej (czegoś w rodzaju zarządu) w 1927 roku. Ponownie radnym gminnym został
w 1930 roku.
W Spisie mieleckich przedsiębiorców
z 1929 roku widnieje jako kupiec handlujący maszynami do szycia i maszynami
rolniczymi. Maszyny do szycia sprzedaje też Dov Kleinman, mąż Cerli, córki L. Brennera zamordowanej wraz z synem Dawidem w maju 1944 roku w Chrząstowie przez partyzantów AK z Tuszowa Narodowego (Cerla wraz z synem i siostrą Sarą Brenner, ofiarą tego samego mordu, spoczywają w Mielcu na cmentarzu przy ulicy Traugutta).
.jpg)
Maszyny do szycia... jak
bardzo Efraim ułatwił życie mieleckim krawcom i krawczyniom sprzedając maszyny, w tym te najlepsze, marki Singer?
Pierwsza taka maszyna
została zbudowana w 1850 roku przez Isaaca Merritta Singera za pożyczone 40
dolarów. W 1851 roku Singer otworzył “I.M. Singer
& Company”,a maszyny Singer były oferowane w całych Stanach Zjednoczonych i w ciągu 2 lat Singer stał się
czołowym producentem w USA. W 1853 I.M Singer & Co. otwiera biura i zakład w Nowym Jorku oraz zmienia nazwę na „Singer
Manufacturing Company”. Pierwsza maszyna wyprodukowana w Nowym Jorku została
sprzedana za 100 dolarów. W 1855 roku
Singer został największym producentem maszyn do szycia na
świecie.
Tego samego roku maszyna do szycia Singer zdobyła główną nagrodę na Wystawie
Światowej.
Przedstawicielstwo
w Polsce Singer otworzył po odzyskaniu przez Polskę niepodległości.
zdjęcie: https://www.arkaagd.pl/historia-singer/
W artykule Historia
Maszyny do szycia, Agnieszka Krzemińska pisze:
Maszyny do
szycia to wynalazek kosmopolityczny, humanitarny i z gruntu dobry, cóż
więcej można dodać!” – pisano w połowie XIX w., zachwycając się nowym
urządzeniem. Na reklamach przedstawiano elegancko ubrane damy z błyskiem
w oku patrzące na nowe urządzenie lub z uśmiechem pochylające się nad
pracą. W niemieckim piśmie dla kobiet „Bazar” napisano w 1862 r., że
pojawienie się w domu maszyny do szycia pozwala zaoszczędzić czas,
a szycie na niej „jest przyjemnością i miłym sposobem spędzania
czasu”. Amerykańska firma Singer, szukając w 1858 r. klientek wśród
bogatych kobiet, opisywała maszynę do szycia jako przedmiot luksusowy, którego
artystyczne walory robią zeń „doskonałą dekoracją salonu czy buduaru”.
Nawet jeśli
urządzenie było przez moment popularne wśród bogatych kobiet z zamożnej
klasy średniej, szybko przestało być jedynie modnym gadżetem i trafiło pod
strzechy, stając się podstawowym narzędziem pracy dla wielkiej grupy żyjących
z szycia kobiet.
Zaglądam na stronę IPN straty. Znajduję: Efraima Semmela urodzonego w 1884 roku, według zamieszczonych informacji przebywał w getcie w Krakowie, został
wywieziony do Bełżca, Lipkę urodzoną w 1891 roku (tu pojawia się inna data urodzenia niż w Spisie Żydów) zastrzeloną w getcie w Krakowie w marcu 1943 roku, Herscha urodzonego w 1912 roku wywiezionego w 1942 roku do Bełżca. Pojawia się też Akiwa Semmel urodzony w 1918 roku, przy jego nazwisku są dwie daty śmierci (1940 rok Mielec, i druga 1942 rok, z Tarnowa wywieziony do Bełżca). Czy Akiwa ma jakiś związek z rodziną, której losy badam? Nie wiem, ale przypuszczam, że tak.
Pojawia się też Helena Semmel urodzona w 1929 roku. Również
zastrzelona w marcu 1943 roku w getcie w Krakowie. To zapewne dziewczynka ze
wspomnień Cili. Ostatnie dziecko Semmelów. Tak myślę. Chyba była córką Efraima
i Lipki. Późne macierzyństwo Lipki i Efraima jest przecież możliwe. Zatem koleżanka Cili
miała na imię Helena…I prawdpodobnie zginęła razem ze swoją mamą.
Przy wszystkich tych
nazwiskach widnieje ta sama sygnatura krakowskiego sądu Grodzkiego w sprawie o uznanie za zmarłych.
W książce Andrzeja Krempy Sztetl Mielec. Z Historii mieleckich Żydów pojawia się jeszcze wątek morderstwa Żyda z Mielca Joska Semmela i jego narzeczonej Kurzównej. Zamordował ich Oskar Jeck, zbrodniarz wojenny, niemiecki kolonista z Czermina, w Szczucinie. Podobno Josek byli z Jeckiem gimnazjalnymi kolegami. Lipka i Efraim pochodzili ze Szczucina, Josek mógł zatem ukrywać się gdzieś w tamtych okolicach.
Może Semmelowie zatem mieli więcej dzieci? Sprawdzam raz jeszcze IPN
straty. Jest Józef urodzony w 1910 roku. Napisane jest, że w 1942 roku został
zamordowany w Bełżcu ale informacje pochodzą z tej samej sprawy sądowej o
uznanie za zmarłych, o której pisałam wcześniej. Przypuszczam, że był synem Efraima i Lipki. Jeśli chodzi o
daty i miejsca śmierci przyjmowane przez sąd odnośnie ofiar Holokaustu, często były umowne. Powód był oczywisty: brak informacji na temat śmierci danej osoby.
Zamordowany wraz z
narzeczoną Kurzówną? Na początku nie zwracam uwagi na nazwisko, ale potem
wracam do niego… Kurzówna? Czy to nie czasem ciocia Cili Chana urodzona w
1911 roku? Noreen Plen, kuzynka Cili i bratanica Chany Bernstein/ Kurz, pisze mi, że tata opowiadał jej, że jedna z jego sióstr zaręczyła się przed wojną. Narzeczoną Semmela raczej nie mogła być Blima, druga z siótr Kurz, była bowiem znacznie starsza od Joska.
sprawozodanie dyrekcji mieleckiego gimnazjum z roku szkolnego 1927/1928, Chana Bernestein chodziła do klasy V, Josek Semmel do VI
Aron Halberstam z którym
rozmawiam o rodzinie Semmelów, przesyła mi dwie informacje. Pierwsza: Akiwa Semmel z Mielca
był przed wojną studentem słynnej lubelskiej jesziwy Jeszywas Chachmej Lublin3. Nie może być pomyłki, musi
chodzić o syna Semmelów. To było rzadkie nazwisko w Mielcu.
Przesyła mi też dokument
z którego jasno i wyraźnie wynika, że urodzony w październiku 1910 roku Józef Semmel był
synem Efraima i Lieby. To spis poborowych: 1931/1932.
zdjęcie: AP Rzeszów
Gdzie byli mężczyźni z
rodziny Semmel w 1940 roku, że nie ma ich w Spisie Żydów?
Czy gdzieś się ukrywali,
a Lipkę zostawili w Mielcu, aby pilnowała rodzinnego interesu?
Zapewne tak było.
Na stronie IPN straty nie
ma Lieba (Leona), nigdzie też nie znajduję śladu po jego dorosłym życiu. Być
może zmarł jako dziecko.
O uznanie za zmarłych występuje
Fani Stroch. Nie znajduję żadnych powiązań z rodziną Semmel, poza tym, że takie imię samo nosiła mama Lipki. Może to wskazywać na pewną rodzinną tradycję w zakresie imion.
Jeszcze jeden ślad po
rodzinie Semmel. W przedwojennej notce prasowej
znajdujemy informację, że Josef Semmel, inspektor Brithu Hechajlau 31 marca 1935 roku wygłosił referat podczas Akademii ku
czci J. Trumpledora: Trumpledor jego
życie i dzieło 4
Trybuna Narodowa, nr 14 z dnia 12 kwietnia 1935 roku
Czy na pewno chodzi o
syna Efriama i Lipki? Nie mam pewności, ponieważ na stronie Instytutu Yad Vashem znajduję
wśród ofiar jeszcze jednego Josefa Semmela z Mielca (urodzony w 1912 roku, mąż
Cesi Weksler, pisownia nazwiska: Zemel, zamordowany w 1943 roku).
Jest jeszcze we wspomnianej książce
Andrzeja Krempy informacja o śmierci E. Zemela w Lasku Berdechowskim w pobliżu Mielca,
więźnia obozu pracy przymusowej przy Zakładach Lotniczych w Mielcu. Za próbę ucieczki
został zabity łopatami przez innych
Żydów, więźniów obozu na rozkaz Gottholda Steina. Było to w roku 1943. Czy Efraim
Semmel w 1943 roku 59 letni mógł być więźniem obozu? Raczej nie, do pracy byli
przydzielani młodzi ludzie. Ale nie jest to wykluczone.
Zaczęło się od maszyny do
szycia. Z zezwolenia na handel wydanego 29 lipca 1912 roku wynika, że oprócz
maszyn rolniczych i maszyn do szycia, Efraim sprzedawał również gramofony.
Musiał to być w 1912 roku zakup dostepny jedynie dla zamożnych. Rozrywka i zbytek (pierwszy gramofon pojawił się w 1887
roku). Kto i czego słuchał w Mielcu w 1912 roku?
Dokumenty Izby Przemysłowo - Handlowej
Przypisy:
1 Cila
Drucker z domu Bernstein/Kurz urodzona w Radomyślu Wielkim,
córka Erny Bernstein z Radomyśla i Dawid Bernsteina z Mielca, dzisiaj 97 letnia
ocalała z Zagłady mieszkająca w Toronto. W 1943 roku samotnie uciekła z getta w
Bochni (ucieczkę przygotowała jej matka). Z pomocą przemytników przedostała się
przez góry na Słowację, gdzie przeżyła wojnę. Wojny nie przeżyła jej mama i
siostra Hania. Ojciec, Dawid został w 1940 roku zesłany w głąb ZSRR i tam
przeżył wojnę. Po wojnie zamieszkał najpierw na Słowacji, a potem wraz z córką
wyjechali do Izraela. Ożenił się ponownie.
2 Eliasz
Reich urodzony w 1876 roku, handlarz
mąką, mieszkał przy ulicy Piłsudskiego 6, podczas wojny pod tym adresem prowadził restaurację, mąż Feige, ojciec Leiby (Loli), Friedy i
Sabiny, deportowany z Mielca 9 marca 1942 roku do Dubienki, z Dubienki wydostał
się do Połańca, potem do Staszowa, zginął w Dębicy – źródło: Spis Judenratu, książka M. Verstandiga, I rest my
case, AP Kraków, Oddział Nowy Sącz, akt urodzenia Friedy Reich
3 Jeszywas Chachmej Lublin, hebr. ישיבת
חכמי לובלין (Lubelska Szkoła Mędrców) – założona w Lublinie przez rabina Majera Jehudę Szapirę w 1930 roku była
największą uczelnią talmudyczną na świecie.
4 Josef Trumpeldor, hebr. יוסף
טרומפלדור, ros. Иосиф
Трумпельдор (ur. 1 grudnia 1880,
zm. 1 marca 1920)
– syjonistyczny aktywista, znany ze
współudziału w organizacji Legionu Żydowskiego walczącego
po stronie Brytyjczyków w
czasie I wojny światowej i
z pomocy w imigracji żydowskiej do Palestyny.
Korzystałam z:
A.
Krempa Sztetl
Mielec. Z Historii Mieleckich Żydów
Zbiory: AP w Rzeszowie, AN w Krakowie, Oddział
w Tarnowie
IPN straty
https://mlodytechnik.pl/eksperymenty-i-zadania-szkolne/wynalazczosc/28522-nasi-idole-isaac-merrit-singer-dzien-w-ktorym-szycie-stalo-sie-proste
https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1520428,1,historia-maszyny-do-szycia.read
https://kehilalinks.jewishgen.org/kolbuszowa/mielec/mielec3.html
Wikipedia
